Ιδρύθηκε από τον άναμορφωτή του αθωνικού μοναχισμού, όσιο Αθανάσιο τον επονομασθέντα Αθωνίτη, περί το 963, με δαπάνες του αυτοκράτορα Νικηφόρου Φωκα. Έχει τά πρωτεία στην τάξη των αγιορείτικων μονών και πρόκειται για ένα από τα μεγαλύτερα οικοδομικά συγκροτήματα του Αγίου Όρους. Ο βασικός πυρήνας του Καθολικού της οικοδομήθηκε από τον Όσιο, περί το έτος 1000. Τιμάται στον Ευαγγελισμό της Θεοτόκου και πανηγυρίζει στη μνήμη του οσίου Αθανασίου (5 Ιουλίου), στα παρεκκλήσια των Αγίων Τεσσαράκοντα βρίσκεται ο τάφος του Οσίου, οι τοιχογραφίες του Καθολικού είναι εργα του Θεοφάνους του Κρητός (1535), ενώ του παρεκκλησίου του Αγίου Νικολάου έγιναν από το Φράγκο Κατελάνο (1560). Στο Θεοφάνη αποδίδονται και οι τοιχογραφίες της Τράπεζας όπου, μεταξύ των άλλων, εικονίζονται και φιλόσοφοι της αρχαιότητας. Άξια θέας είναι η προ του καθολικού φιάλη και τα φυλασσόμενα στο σκευοφυλάκιο κειμήλια. Στη Λαύρα υπάγονται οι Σκήτες της Αγίας Άννης, των Καυσοκαλυβίων και του Προδρόμου, και η λεγόμενη «Έρημος».
